Kiến trúc trường học – Trường nội trú liên cấp vùng cao xã biên giới trên đất liền trong kỷ nguyên vươn mình

• Trường Liên cấp tiểu học & THCS Si Pa Phìn – Điện Biên Phủ
• Đơn vị thiết kế: Sunjin Vietnam

Việt Nam đang mạnh mẽ tiến bước vào Kỷ nguyên vươn mình, trong đó đổi mới toàn diện công tác giáo dục có thể được xem làm một trong những khâu then chốt. Để làm được điều này, trước tiên hệ thống cơ sở vật chất giáo dục cần có sự đổi mới tiên phong, đặc biệt ở các vùngđồng bào dân tộc, biên giới, vùng sâu vùng xa để mang đến con chữ tri thức và tương lai hạnh phúc ấm no. Là một trong những dự án về đích đầu tiên của trong chiến dịch thần tốc xây dựng 248 trường học vùng biên giới theo Thông báo số 81-TB/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 298/NQ-CP của Chính phủ, trường nội trú liên cấp Si Pa Phìn (Điện Biên) được thiết kế trên cơ sở kết hợp sáng tạo kiến trúc hiện đại, tiện nghi mới, ứng dụng khoa học công nghệ xây dựng, kế thừa bản sắc kiến trúc truyền thống đã không chỉ trở thành công trìnhtrường học điểm nhấn đạt chuẩn giáo dục quốc gia cấp độ 2 mà còn mang tầm vóc của một công trình dân sinh mang đến ánh sáng tri thức và một tương lai tươi sáng đến những trẻ em và đồng vùng cao biên giới địa đầu tổ quốc trong kỷ nguyên vươn mình. Thông qua nhiều giải pháp đột phá sáng tạo, chỉ sau gần 06 tháng thiết kế và thi công thần tốc, ngày 01/02/2026 vừa qua, công trình đã vinh dự được lãnh đạo Đảng, Nhà nước tới dự lễ cắt băng khánh thành để chính thức đưa vào sử dụng đóng góp cho sự phát triển chung của học sinh và cộng đồng người dân nơi đây.

Vị trí công trình được lựa chọn tối ưu

Công trình có vị trí nghiên cứu lựa chọn thuộc xã Sì Pa Phìn (Điện Biên) trên một khu đất dốc thoải có diện tích: 68,865 m2 (diện tích đất trong phạm vi dự án là 60.885 m2) gần caác bản làng truyền thống của nhiều đồng bào dân tộc vùng cao nơi đây như: Thái, H’ Mông. Trên cơ sở đánh giá toàn diện tự nhiên, việc lựa chọn vị trí khu đất với địa hình ở trên cao toàn khu có xu hướng dốc thoải dần về phía Nam, tạo điều kiện thuận lợi tránh được gàn như hoàn toàn tình trạng sạt lở nguy hiểm, cũng như khả năng tối ưu cho thoát nước tự nhiên và tổ chức cảnh quan theo tầng bậc. Đồng thời hình dáng khu đất trải dài theo hướng Đông – Tây, với hai mặt tiếp giáp đường giao thông hiện trạng ở phía Bắc và phía Đông cũng cho phép thuận lợi tối đa khả năng tiếp cận sử dụng cung cấp nhu yếu phẩm cho học sinh giáo viên, học sinh, và cư dân bản địa.

Đặc biệt, việc nghiên cứu lựa chọn khu đất xây dựng cũng cho phép đạt được sự tối ưu về hướng, khi có thể bố trí các nhóm công trình chức năng theo hướng Đông Nam giúp tối ưu tổ chức vi khí hậu, chiếu sáng tự nhiên cho các khối lớp học và khối nhà nội trú khi đón được gió mát cũng như tránh được gió mùa Đông Bắc lạnh giá.

Giải pháp quy hoạch tổng mặt bằng hướng đến tính tiện nghi , kế thừa giá trị bản sắc kiến trúc văn hoá truyền thống và kết nối cộng đồng

Dù là địa hình dốc thoải, nhưng phương án thiết kế tổng mặt bằng cũng nghiên cứu chi tiết hạn chế tối đa việc san gạt, tác động mạnh vào địa hình tự nhiên. Giải pháp quy hoạch tổng mặt bằng theo phương châm “Cân bằng đào đắp trong nội khu” được tính toán ngay từ giai đoạn thiết kế không chỉ cho cho phép giảm thiểu sự tác động tới môi trường thiên nhiên xung quanh do xả đổ chất thải đất đá san nền mà còn giúp giảm thiểu chi phí di dời đất đá san lấp trong quá trình thi công xây dựng.

Dựa trên đặc điểm thực tế của hiện trạng khu đất có mặt tiền kéo dài dọc theo trục đường giao thông, phương án quy hoạch tổng mặt bằng tổ chức tổng thể khuôn viên trường được cấu trúc mang dáng dấp như một ngôi làng đồng bào dân tộc vùng cao với 04 phân khu chức năng chính gồm: phân khu lớp học, phân khu thể thao, phân khu nội trú… với quy mô phục vụ hơn 1.000 học sinh, 31 phòng học tiêu chuẩn, 14 phòng bộ môn, các phòng thiết bị giáo dục, phòng âm nhạc, phòng STEM, phòng tư vấn học đường và hệ thống thư viện… Khu nội trú và nhà công vụ gồm phòng giám hiệu, 120 phòng ở nội trú cho học sinh và 15 phòng công vụ cho giáo viên, giải quyết triệt để bài toán đi bộ xuyên rừng, vượt suối tìm con chữ. Hiện thực hóa khát khao được bám trường của thầy cô, ước mơ được tới trường của các em nhỏ vùng biên giới. Ngoài ra, trường còn trang bị hệ thống tiện ích như phòng đa năng, nhà văn hóa, sân bóng, bể bơi, hệ thống bếp ăn và khu vệ sinh đạt chuẩn… nhằm giúp học sinh có môi trường rèn luyện trí – lực toàn diện.
Kế thừa tập quán văn hoá truyền thống của đồng bào vùng cao nơi đây coi các hoạt động văn hoá thể thao là phương thức kết nối cộng đồng, khu thể thao được trang trọng bố trí tại khu vực trung tâm, là không gian chuyển tiếp linh hoạt với khu học và khu nội trú ở 2 bên. Để đảm bảo các tiêu chí bền vững, các chỉ tiêu xây dựng cũng được tính toán ở mức thấp (diện tích xây dựng: 8.282m2, mật độ xây dựng: 13,6%, hệ số sử dụng đất: 0,32), qua đó, dành nhiều diện tích cho không gian cây xanh, không gian thể thao ngoài trời kết hợp sinh hoạt cộng đồng.

Theo đúng văn hoá truyền thống trong bố trí khuôn viên của đồng bào dân tộc H’ Mông và Thái với các khu vực không gian đệm rộng lớn ở phía trước nhà như nương rẫy, vườn cây, sân trước nhà… các khối chức năng cũng được quy hoạch tổ chức bố trí lùi sâu vào bên trong, để dành phần không gian mặt tiền sát đường giao thông thành phần không gian chuyển tiếp bố trí hệ thống sân thể thao (sân bóng rổ, cầu long…), vườn sinh vật và vườn cây tăng gia trồng rau phục vụ nhu cầu tại chỗ, bãi đậu xe…Cách bố trí này cũng cho phép sau khi công trình hoàn thành, các khu thể thao ngoài việc phục vụ cho nhu cầu dạy và học của giáo viên, học sinh trong trường còn có thể mở rộng phục vụ cho cộng đồng dân cư vùng cao xung quanh, tạo ra sự kết nối về văn hoá cộng đồng của học sinh với người dân cũng như gia tăng tiện ích và chất lượng cuộc sống cho người dân.

Thông qua giải pháp quy hoạch tổng mặt bằng với phân khu thể thao ở trung tâm, công trình sau khi hoàn thành không chỉ đơn giản là một là một ngôi trường mới khang trang hiện đại mà còn trở thành một điểm nhấn tiện ích khi nhiều tiện ích thể dục thể thao (sân bóng, sân cầu lông, bê bơi có mái che, nhà thể thao đa năng có mái che) mở của cộng đồng dân cư tại chỗ.

Phân khu vực thể thao được quy hoạch gồm 03 không gian liền kề nhau tạo thành một “trục thể thao” liên hoàn, phục vụ đầy đủ các nhu cầu vận động: sân bóng đá ngoài trời, sân bóng rổ/ bóng chuyền trong nhà, và bơi lội. Các không gian này được bố trí liên hoàn với giải pháp ngăn chia linh hoạt cho phép có thể mở rộng hoặc thu hẹp phù hợp đa dạng với nhiều quy mô tổ chức sự kiện khác nhau. Học sinh học các cấp 1,2 trong thời gian học nội trú vì thế cũng sẽ hạn chế được tình trạng cô lập và khép kín khi luôn có được sự kết nối chặt chẽ và thường xuyên với cộng đồng dân cư tại chỗ bằng các hoạt động thể thao lành mạnh vào nhiều thời điểm khác nhau trong ngày, đặc biệt là các dịp lễ hội truyền thống khi hệ thống sân thể thao được mở cửa rộng rãi cho cộng đồng cư dân tại chỗ tiếp cận và sử dụng thường xuyên. Đồng thời, đây cũng có thể xem là một phương thức rất hữu hiệu để đẩy mạnh chương trình giáo dục về văn hoá xã hội địa phương – một môn học ngày càng đóng vai trò trọng tâm trong các chương trình giáo dục phổ thông quốc gia hiện nay. Cùng với các hệ thống sân chơi, khu thể thao cũng được thiết kế bao gồm khu nhà thể thao đa năng và bể bơi có mái che, trở thành trái tim của ngôi trường với hệ thống vì kèo mô phỏng hệ kiến trúc gỗ truyền thống đồng bào vùng cao và cấu trúc mái diện tích lớn đảm bảo tối ưu tính tiện nghi sử dụng cho giáo viên, học sinh và cả người dân cộng đồng tại chỗ tham gia rèn luyện sức khoẻ vào nhiều thời điểm trong ngày. Cùng với đó, khu thể thao cũng đóng vai trò một không gian đệm chuyển tiếp quan trọng ngăn cách tiếng ồn, giữ lại sự yên tĩnh giữa phân khu lớn học và phân khu ký túc xá.

Trong phân khu lớp học, các khối lớp học được bố trí theo quan niệm đăng đối qua tâm trong văn hoá truyền thống (hiện nay còn thể hiện trên cấu trúc hoa văn đăng đối trên thổ cẩm khăn Piêu đặc sắc của dân tộc Thái), với các dãy lớp học bố trí đối xứng quanh khối hiệu bộ và thư viện ở điểm trung tâm. Cấu trúc này cũng cho phép giáo viên và học sinh có thể tiếp cận dễ dàng và nhanh chóng nhất từ khu vực hiệu bộ và thư viện ở trung tâm đến tận từng không gian khối lớp học chức năng. Việc bố trí theo các khối song song cũng cho phép tạo nên các không gian sân vườn đệm rất hiệu quả theo các khối nhà và ôm trọn không gian sân tập trung rất cần thiết ở chính giữa. Trong phân khu này cũng bố trí phần diện tích dự trữ phát triển trong trường hợp cần mở rộng bổ sung thêm các khối chức do nhu cầu gia tăng trong tương lai.

Tương tự như trên, phân khu nội trú cũng có cấu trúc quy hoạch tổ chức các khối chức năng theo mô típ truyền thống với các khối nhà nội trú được bố trí đối xứng và bao quanh điểm nhấn là khu nhà ăn tập trung và bếp nấu ở trung tâm.
Phân khu lớp học và nội trú sẽ được quy hoạch bố trí các lối tiếp cận riêng, cũng như được kết nối liên thông với nhau thông với nhau thông qua hệ thống hành lang cầu an toàn , cũng như có thể tránh được tối đa các tác động của thời tiết khắc nghiệt đối với giáo viên và học sinh.

Tận dụng các ưu thế của địa hình dốc thoải, hạn chế tối đa sự san gạt tác động thô bạo tới môi trường tự nhiên, giải pháp quy hoạch tổng mặt bằng cũng tận dụng các khoảng chuyển tiếp giữa phân khu nội trú và phân khu thể thao thành các cấu trúc bậc ngồi và sân khấu ngoài trời tiện nghi và độc đáo cho giáo viên, học sinh và cộng đồng khi tham gia các sự kiện văn hoá. Không gian sân trường cũng được tổ chức quy hoạch bài bản, trong đó ngoài các hạng mục cây xanh tự nhiên còn được bố trí nhiều hạng mục trang trí ngoài trời bài bản và giầu ý nghĩa về giáo dục lòng yêu nước.

Kiến trúc khối công trình hiện đại, tiện nghi, kế thừa các giá trị truyền thống và bền vững tiết kiệm năng lượng tối ưu về chi phí xây dựng

Trên cơ sở một quy hoạch tổng mặt bằng tối ưu, các khối công trình chức năng cũng được nghiên cứu thiết kế với kiến trúc hiện đại, tiện nghi, kế thừa các giá trị bản sắc kiến trúc văn hoá truyền thống, ứng dụng nhiều giải pháp kỹ thuật và vật liệu mới, bền vững tiết kiệm năng lượng và hiệu quả cao về chi phí xây dựng – vận hành.

Kiến trúc khối lớp học và hiệu bộ, đây là các nhóm công trình quan trọng và ưu tiên nhiều nhất, trên cơ sở phương án quy hoạch tổng mặt bằng tối ưu về hướng, ý tưởng thiết kế khối lớp học nằm song song theo trục Bắc – Nam giúp giảm thiểu bức xạ nhiệt bất lợi trực tiếp vào không gian học tập, đồng thời cho phép tận dụng chiếu sáng tự nhiên, hạn chế các bệnh cận thị học đường cũng như tối ưu tổ chức thông gió xuyên phòng để giảm thiếu việc sử dụng năng lượng nhân tạo cho chiếu sáng và thông gió, làm mát cho từng không gian lớp học.

Kiến trúc mỗi khối lớp học đạt được sự thống nhất cao khi có chiều cao 3 tầng kế thừa tỷ lệ thức và tinh thần tổ chức không gian đặc trưng của kiến trúc truyền thống. Tiêu biểu nhất phải kể đến chính là giải pháp thiết kế hệ thống hành lang xung quanh với hệ kết cấu dầm không cột kế thừa hệ kết cấu cấu trúc của nhà sàn truyền thống thống đồng bào dân tộc Thái vùng cao nơi đây giúp tạo sự gần gũi mà bề thế cho mặt đứng, lưu thông di chuyển thuận tiện, cũng như là không gian đệm chuyển tiếp tạo bóng đổ và hạn chế nắng nóng chiếu trực tiếp vào nội thất các phòng lớp học. Cùng với đó, hệ thống cầu thang bộ được bố trí ở đầu hồi không chỉ kế thừa giải pháp bố trí trong nhà sàn truyền thống mà còn được tính toán tối ưu để có thể sử dụng lưu thông theo chiều đứng thuận tiện, không bị ảnh hưởng trong điều kiện thời tiết mưa/ nắng bất lợi.

Hệ thống cấu trúc mái sải rộng, lợp ngói màu sẫm cũng là giải pháp giúp bao che tối đa các không gian hành lang, lớp học khỏi các điều kiện thời tiết bất lợi. Phương án lựa mái dốc lợp ngói Viglacera với kích thước và màu sắc tương tự thay thế ngói đá truyền thống đặc trưng trong kiến trúc nhà ở truyền thống của người Thái ở Mường Lay (Điện Biên) cũng cho phép tối ưu về sử dụng tài nguyên thiên nhiên, tiết giảm tối đa chi phí xây dựng và bảo trì cũng như tạo được sự thân thiện, tôn vinh và kế thừa, phát huy giá trị kiến trúc văn hoá truyền thống địa phương. Màu sắc mặt tiền công trình cũng được nghiên cứu thiết kế kế thừa màu sắc truyền thống của đồng bào dân tộc vùng cao, trong đó các tông màu được lựa chọn như đỏ gạch, xanh lá cây, nâu đất hay xanh tím của đá… đều lấy cảm hứng từ thiên nhiên, tạo nên một tổng thể hài hòa, gần gũi với bối cảnh bản địa.

Giải pháp thiết kế khối lớp học theo phương thức mô đun hoá với mỗi tầng bố trí từ 2 đến 04 lớp học tiêu chuẩn, kèm theo các phòng phụ trợ và khu vệ sinh tiêu chuẩn… cho phép phù hợp tối ưu với thi công theo cụm cũng như giảm thiểu chi phí đầu tư xây dựng và vận hành ở hiện tại cũng như khả năng dễ dàng mở rộng trong tương lai. Các khu vực vệ sinh được bố trí tiện nghi và tập trung thành các không gian lớn ở đầu mỗi tầng cho phép gia tăng hiệu suất sử dụng và bảo trì, làm sạch nhanh chóng. Hệ kết cấu công trình cũng được thiết kế lựa chọn hệ kết cấu khung BTCT, tường bằng gạch xây, cho phép thi công nhanh, độ bền sử dụng lâu dài, cũng như tối ưu về chi phí xây dựng và bảo trì. Kết cấu sàn phẳng không dầm được nghiên cứu áp dụng cho các không gian lớp học cho phép tối ưu về không gian và tiện nghi lớp học.

Trong khi đó, kiến trúc khu hiệu bộ, cũng được lấy cảm hứng từ kiến trúc nhà truyền thống đồng bào dân tộc H’ Mông, với không gian sân nội bộ rộng và thoáng mát ở trung tâm, cầu thang bộ và hành lang ở 2 bên, các phòng chức năng như phòng họp, phòng chuyên môn, phòng giáo viên… được bố trí ở 2 đầu và kết nối liên thông với các khối lớp học thông qua hệ thống hành lang cầu.

Kiến trúc khối công trình nội trú của giáo viên và học sinh được phân chia cho các cấp học theo các khối nhà riêng biệt. Có ngôn ngữ kiến trúc tương đồng với khối công trình lớp học, trên mỗi tầng, đối với cấp tiểu học, các không gian nội trú được tổ chức thành các phòng tập trung lớn riêng biệt cho nam và nữ, có kèm theo khu vệ sinh tập trung khép kín với phòng giáo viên bảo mẫu liên hệ trực tiếp để thuận tiện chăm sóc và hỗ trợ học sinh. Đối với các học sinh cấp và giáo viên trên, các phòng nội trú tiện nghi riêng biệt được bố trí liên hoàn với khu vệ sinh nam/ nữ tiện nghi ở ngay đầu cầu thang mỗi tầng.

Với không gian thể thao đa năng, khối công trình được thiết kế với hệ không gian nhịp lớn, hệ thống vì kèo thép bền vững chắc chắn cho phép đảm bảo độ an toàn, bền vững, tiện nghi sử dụng. Trong đó, kiến trúc mái nhà đa năng được thiết kế theo cấu trúc mái lớn gồm các mô đun so le giúp tối ưu về đối lưu gió tốt hơn và tán xạ ánh sáng tự nhiên đa chiều cho không gian nội thất tiện nghi và tối ưu. Gió mát và ánh sáng tự nhiên được tận dụng tối đa qua các khe gió mái, khoảng hở và không gian mở giữa các khu. Không gian bên trong được tổ chức theo xu hướng mở (với hệ thống của cuốn cơ động) tạo điều kiện tối ưu cho khả năng chuyển đổi công năng và thích ứng với đa dạng hình thức sinh hoạt và sử dụng cho cộng đồng. Các giải pháp thiết kế như hệ cửa cuốn mô đun kích thước lớn, hệ cửa lấy sáng trên cao cũng góp phần tạo nên tính kết nối giữa không gian nội thất với môi trường thiên nhiên xung quanh, đưa thiên nhiên vào từng không gian nội thất lớn theo đúng tập quán sinh hoạt gần gũi với thiên nhiên của đồng bào dân tộc bản địa nơi đây. Thiết kế thông gió theo chiều đứng tối ưu cho nhà đa năng, kèm theo việc bố trị hệ thống cây xanh xung quanh giúp điều hòa vi khí hậu tốt, giảm nhiệt độ cục bộ.

Khu vực bếp ăn tập trung, trên cơ sở điều kiện sử dụng cho phép, cũng được nghiên cứu thiết kế theo mô hình không gian nhịp lớp, có bước cột giữa giúp giảm thiểu chi phí và thời gian thi công xây dựng. Việc áp dụng giải pháp thiết kế sử dụng cấu trúc mái lớn, chia nhỏ thành các mô đun thành phần cũng cho phép tối ưu về thi công lắp đặt và duy tu vận hành, sử dụng lâu dài.

Kết luận

Với các giải pháp và thiết kế sáng tạo đột phá và ứng dụng công nghệ mới hướng tới các giá trị hiện đại, tiết kiệm, tiện nghi, bản sắc trên cơ sở kế thừa các giá trị bản sắc kiến trúc tuyền thống, công trình trường học nội trú liên cấp Sì Pa Phìn (Điện Biên) sau khi hoàn thành có thể được xem là một thể nghiệm công trình trường học nội trú liên cấp điểm nhấn trong kỷ nguyên vươn mình , đáp ứng đúng và trúng như cầu đổi mới chương trình cầu dậy và học, mang đến các tiện ích cho cộng đồng và tương lai tươi sáng đồng bào dân tộc vùng cao tỉnh Điện Biên trong kỷ nguyên vươn mình của đất nước.

Ngoài ý nghĩa điểm nhấn kiến trúc giữa đại ngàn miền biên cương Tổ quốc, công trình sau khi được khánh thành không chỉ đóng góp thiết thực trong việc đổi mới toàn diện, nâng cao chất lượng dậy và học cho học sinh vùng cao, ươm mầm tương lai bền vững cho các những thế hệ cư dân, mà còn tham gia đóng góp thiết thực cho việc nâng cao chất lượng tiện nghi sinh hoạt văn hoá, thể dục thể theo cho cộng đồng cư dân ở hiện tại, cũng như gián tiếp tạo dựng các cơ sở an sinh xã hội, ổn định cuộc sống ấm no, hạnh phúc cho đồng bào dân tộc thiểu số nơi vùng cao phên dậu của tổ quốc.

KTS Phạm Hoàng Phương
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 01-2026)