Kiến trúc của không gian sáng tạo: Từ hình thức đến diễn ngôn – Phác thảo khung lý luận cho bối cảnh Hà Nội

Tóm tắt

Bài viết đặt câu hỏi về bản chất lý luận của kiến trúc trong bối cảnh phát triển các không gian công nghiệp văn hoá (CNVH) tại Hà Nội. Nghiên cứu xây dựng một khung lý luận ba trục, dựa trên: Lý thuyết sản xuất không gian xã hội (Lefebvre, 1991), Phê bình thẩm mỹ hoá đô thị (Zukin, 1982) và Địa lý quan hệ về bản sắc nơi chốn (Massey, 1991) nhằm đặt nền tảng lý luận cho thiết kế không gian sáng tạo ở Hà Nội. Lập luận trung tâm là: Kiến trúc của không gian sáng tạo không đơn giản là bài toán công năng hay thẩm mỹ, mà là một “Diễn ngôn văn hoá”, nơi hình thức vật chất hoá các tương quan quyền lực, ký ức và tưởng tượng đô thị.

Từ khoá: Kiến trúc không gian sáng tạo; công nghiệp văn hoá; sản xuất không gian; diễn ngôn đô thị; Hà Nội.

Một câu hỏi bị bỏ ngỏ

Khi một nhà máy cũ trở thành trung tâm sáng tạo, điều gì thực sự thay đổi, chức năng, hay ý nghĩa? – Câu hỏi tưởng chừng đơn giản này lại ẩn chứa một vấn đề lý luận chưa được giải quyết thấu đáo trong thực tiễn phát triển không gian công nghiệp văn hoá (CNVH) tại Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng. Trong khoảng một thập kỷ qua, Hà Nội đã chứng kiến những sự chuyển đổi không gian, từ các xưởng sản xuất bỏ hoang, biệt thự xuống cấp, hay khu dân cư lịch sử thành các “không gian sáng tạo”… Thế nhưng vẫn còn thiếu vắng một nền tảng lý luận định hướng cho quá trình thiết kế và quy hoạch.

Các dự án không gian CNVH tại Hà Nội hiện nay phần lớn được hình thành từ hai nguồn logic song song: Hoặc là sao chép hình thức thẩm mỹ từ các mô hình quốc tế thành công (tường gạch trần, thô, không gian mở, ánh sáng công nghiệp…), hoặc là xuất phát từ logic kinh tế bất động sản thuần tuý, lấy văn hoá làm công cụ nâng giá trị địa điểm. Cả hai dường như đều chưa đặt ra một câu hỏi cốt lõi: Về mặt lý luận, kiến trúc của không gian sáng tạo cần được hiểu như thế nào?

Bài viết này phác thảo một khung lý luận ba trục, dựa trên Lý thuyết không gian xã hội (Lefebvre), Phê bình thẩm mỹ hoá đô thị (Zukin) và Địa lý quan hệ về bản sắc nơi chốn (Massey), nhằm khuyến nghị nền tảng lý luận cho đề án khảo sát các không gian tiềm năng cho phát triển các không gian sáng tạo và trung tâm công nghiệp văn hoá cho Hà Nội.

Khung khái niệm: “Không gian sáng tạo” là gì về mặt kiến trúc?

Vượt ra khỏi định nghĩa chức năng

Cách hiểu phổ biến nhất về “không gian sáng tạo” hiện nay, dù ở cấp độ học thuật lẫn ứng dụng, vẫn mang tính chức năng luận nặng nề: Đó là những nơi có điều kiện vật chất và dịch vụ phù hợp với hoạt động sáng tạo. Định nghĩa này, dù không sai, lại bỏ qua chiều kích quan trọng hơn: Ý nghĩa xã hội mà không gian kiến tạo ra và nhận lại từ những người sử dụng nó.

Vấn đề này đã được Henri Lefebvre đặt ra từ những năm 1970. Trong tác phẩm nền tảng The Production of Space (1991/1974), ông lập luận rằng: Không gian không phải là một nền trung tính, mà là một thực thể được sản xuất ra bởi những thực hành xã hội cụ thể – Và ngược lại, không gian cũng sản xuất ra các thực hành đó. Lefebvre viết: “Không gian (xã hội) là một sản phẩm (xã hội)… Không gian được sản sinh như vậy đồng thời vận hành như một công cụ của tư duy và hành động; và ngoài việc là phương tiện của sản xuất, nó còn là phương tiện của kiểm soát, và do đó, của chi phối, của quyền lực.” (Lefebvre, 1991, tr. 26).

Áp dụng vào bối cảnh CNVH, nhận định này mang hàm ý sâu xa: Không gian sáng tạo không đơn giản là nơi chứa đựng sự sáng tạo – Đó là một thực thể chủ động có khả năng “kích hoạt’ hoặc “triệt tiêu” sự sáng tạo, tuỳ thuộc vào cách nó được sản xuất ra, vận hành và kiểm soát.

Ba chiều không gian

Lefebvre (1991) phân tích không gian theo ba chiều biện chứng: Không gian được hình dung (conceived space), của các KTS và nhà quy hoạch; Không gian được thực hành (perceived space), của người sử dụng trong cuộc sống hằng ngày; Không gian được sống (lived space), không gian ký ức, biểu tượng và tưởng tượng của cộng đồng (tr. 33–39).
Sức mạnh phân tích của bộ ba không gian này nằm ở chỗ nó làm hiển lộ một khoảng trống thường bị bỏ qua: Những gì KTS “hình dung” ra không nhất thiết trùng khớp với những gì cộng đồng sáng tạo “sống” và “thực hành” trong không gian đó. Khi KTS chỉ làm việc ở chiều “hình dung”, bỏ qua chiều “sống” và “thực hành”, kết quả thường là những không gian đẹp nhưng trống rỗng về mặt xã hội.

Từ “container” sang “enabler”: Một sự chuyển dịch khái niệm cần thiết
Từ khung phân tích trên, có thể đề xuất một sự chuyển dịch khái niệm quan trọng: Kiến trúc CNVH hiệu quả không phải là kiến trúc “chứa đựng” (container) hoạt động sáng tạo, mà là kiến trúc “kích hoạt” (enabler) các mạng lưới quan hệ xã hội. Charles Landry (2000) gọi đó là creative milieu – Môi trường sáng tạo như một tổng thể các điều kiện vật chất lẫn xã hội, chứ không phải một địa điểm đơn thuần. Hàm ý thiết kế từ đây rất cụ thể: Một không gian CNVH cần được đánh giá không phải bằng câu hỏi “Nó trông như thế nào?” mà bằng “Nó tạo điều kiện cho điều gì và cho ai?”.

Ba ” căng thẳng” lí luận cốt lõi

Từ khung khái niệm trên, có thể nhận diện ba “căng thẳng” lý luận cốt lõi mà bất kỳ dự án không gian CNVH nào cũng phải đối mặt. Đây không phải là những mâu thuẫn có thể giải quyết dứt điểm, mà là những sức căng cần được quản lý có chủ ý trong quá trình thiết kế và hoạch định chính sách.

Biểu tượng (iconic) và thẩm thấu (porous): Khi kiến trúc trở thành hình ảnh tiêu thụ

Kể từ khi công trình Guggenheim Bilbao biến một thành phố công nghiệp suy tàn thành điểm đến du lịch quốc tế, khái niệm “hiệu ứng Bilbao” đã trở thành công thức mà nhiều chính quyền đô thị muốn tái tạo. Logic của nó đơn giản: Một công trình ấn tượng, mang tính biểu tượng cao sẽ tạo ra sức hút đầu tư và sáng tạo. Tuy nhiên, điều mà logic này không nói ra là: Biểu tượng cho ai và mang ý nghĩa gì?

Vấn đề nền tảng của kiến trúc biểu tượng trong bối cảnh CNVH là nó có xu hướng đóng băng không gian thành một hình ảnh có thể tiêu thụ, một nội dung Instagram, một biểu tượng thương hiệu đô thị… thay vì là một quá trình sống động của thực hành văn hoá. Zukin (1982) chỉ ra rằng: Nghệ sĩ và cộng đồng sáng tạo đóng vai trò mở đầu cho quá trình thẩm mỹ hoá một khu vực, nhưng chính sự thẩm mỹ hoá đó là lực đẩy đầu tiên đẩy họ ra ngoài: “Sự “xâm nhập” của giới nghệ sĩ vào một khu vực có tiền thuê thấp, dẫn tới việc hình thành bản sắc khu phố; điều này thu hút thêm làn sóng định cư, quá trình gentrification, và cuối cùng là sự phải dịch chuyển của các cư dân gốc” (Zukin, 1982, tr. 58).

Mặt đối lập là kiến trúc thẩm thấu (porous): Những không gian có ranh giới mờ giữa trong/ngoài, công cộng/tư nhân, chính thức/phi chính thức. Kiến trúc thẩm thấu tạo điều kiện tiếp cận đa tầng lớp, nhưng cũng dễ bị thị trường hoá nếu không có cơ chế quản trị phù hợp. Câu hỏi lý luận đặt ra: Liệu có thể thiết kế một không gian CNVH vừa có tính nhận diện mạnh vừa tránh được vòng xoáy thẩm mỹ hoá – Hay đây là hai giá trị về căn bản không thể dung hoà?

Trong bối cảnh Hà Nội, căng thẳng này có chiều kích đặc thù: Nhiều dự án “không gian sáng tạo” được định vị như place branding của chủ đầu tư hơn là kết quả của một quá trình lắng nghe cộng đồng sáng tạo. Khi kiến trúc được sử dụng như công cụ truyền thông nhiều hơn là điều kiện cho hoạt động văn hoá thực sự, nó tất yếu ưu tiên tính biểu tượng hơn tính thẩm thấu.

Ký ức (memory) và tái lập trình (reprogramming): Bài toán chính trị của di sản đô thị

Trong tái sử dụng thích ứng (adaptive reuse), KTS đứng trước lựa chọn: Giữ lại bao nhiêu “vết” của lịch sử công nghiệp? Và thay thế bao nhiêu để không gian vận hành được? Aldo Rossi, trong tác phẩm The Architecture of the City (1982/1966), lập luận rằng: Mỗi công trình và khu vực đô thị đều mang trong mình một locus, một tính chất nơi chốn tích lũy từ lịch sử và thực hành xã hội: “Thành phố là… ký ức tập thể của cư dân; và cũng như ký ức, nó gắn với các vật thể và các nơi chốn. Thành phố là nơi kết tụ của ký ức tập thể” (Rossi, 1982, tr. 130).

Từ quan điểm này, quyết định thiết kế, giữ lại hay che đi những dấu tích công nghiệp, sắp xếp không gian như thế nào trong mối quan hệ với hình thức gốc của công trình… không đơn thuần là quyết định thẩm mỹ – Đó là quyết định có tính chính trị về ký ức đô thị: Nó quyết định câu chuyện nào được kể và ký ức của ai được bảo tồn.

Tại Hà Nội, nhiều công trình công nghiệp thời bao cấp mang ký ức của một giai đoạn lịch sử với hệ giá trị và quan hệ cộng đồng rất khác biệt so với nền kinh tế thị trường hiện tại. Khi những công trình này được tái lập trình thành không gian CNVH tư nhân hoá, hướng đến tầng lớp trung lưu và du khách, câu hỏi không thể tránh được là: Di sản lao động tập thể đó đi về đâu? Liệu thiết kế có đang tham gia vào quá trình xoá bỏ một ký ức đô thị, dù không có chủ ý?

Toàn cầu hoá hình thức (global form) và bản địa hoá thực hành (local practice)

Quan sát các không gian sáng tạo được xây dựng ở các đô thị châu Á trong hai thập kỷ qua, người ta nhận thấy sự hội tụ đáng chú ý về hình thức kiến trúc: Tường gạch trần, không gian mở linh hoạt, vật liệu tái chế, ánh sáng tự nhiên qua cửa kính lớn. Ngôn ngữ thiết kế này đang trở thành một thứ “lingua franca” của kiến trúc CNVH toàn cầu, lan truyền qua Pinterest, Dezeen, Archdaily và các tạp chí thiết kế quốc tế.

Vấn đề lý luận ở đây không phải là ngôn ngữ kiến trúc này xấu hay đẹp, mà là nó có xu hướng tách rời hình thức khỏi bối cảnh. Doreen Massey (1991), trong tiểu luận có ảnh hưởng lớn về địa lý văn hoá, lập luận rằng bản sắc của một nơi chốn phải được nhìn nhận qua các mối quan hệ – kinh tế, xã hội, văn hoá – nối kết nơi đó với thế giới rộng hơn: “Thay vì hình dung các địa điểm như những khu vực được bao bọc bởi ranh giới, ta có thể tưởng tượng chúng như những khoảnh khắc được định hình trong các mạng lưới quan hệ xã hội và các tầng hiểu biết… Từ đó mở ra một cảm thức về nơi chốn mang tính hướng ngoại, bao hàm ý thức về những liên kết của nó với thế giới rộng lớn hơn.” (Massey, 1991, tr. 28).

Áp dụng vào thiết chế CNVH, quan điểm của Massey gợi ý rằng một không gian sáng tạo ở Hà Nội không cần “trông như Berlin” để kết nối với mạng lưới sáng tạo toàn cầu. Thực ra, sự mô phỏng hình thức là cách bảo tồn sự ngoại vi trong địa hình sáng tạo toàn cầu, không phải cách vượt qua nó. Khi câu hỏi “Không gian sáng tạo ở Hà Nội nên trông như thế nào?” được trả lời bằng cách tra Google Images hơn là bằng cách lắng nghe cộng đồng nghệ sĩ địa phương, đó không chỉ là vấn đề thẩm mỹ, đó là vấn đề về ai nắm quyền định nghĩa không gian sáng tạo là gì?!

Phác thảo khung lí luận cho Hà Nội

Bốn câu hỏi có tính lý luận cần đặt ra

Bất kỳ dự án không gian CNVH nào ở Hà Nội cũng nên trả lời trước khi bắt đầu thiết kế:

• Câu hỏi về quyền lực: Ai được hình dung không gian này và ai quyết định hình thức của nó? Quy trình thiết kế có bao gồm tiếng nói của cộng đồng sáng tạo địa phương, hay chỉ là sản phẩm của KTS và chủ đầu tư?
• Câu hỏi về ký ức: Lịch sử vật chất của địa điểm được kể lại hay xóa đi trong thiết kế? Quyết định đó xuất phát từ thẩm mỹ hay từ ý thức về ký ức cộng đồng?
• Câu hỏi về tiếp cận: Tính mở (porosity) của không gian được tạo ra bằng cơ chế kiến trúc cụ thể nào, không phải chỉ bằng tuyên bố “không gian mở cho tất cả”?
• Câu hỏi về thích ứng: Không gian được thiết kế để thay đổi theo thời gian hay để cố định một hình ảnh thương hiệu? Tính linh hoạt được tích hợp vào cấu trúc kiến trúc như thế nào?

KTS – “Người dàn xếp diễn ngôn”

Ba căng thẳng lý luận đã phân tích ở trên không phải là những vấn đề kỹ thuật có thể giải quyết bằng giải pháp thiết kế thông minh hơn. Chúng là những wicked problems theo nghĩa Rittel và Webber (1973) đã đặt ra: Những bài toán không có lời giải đúng duy nhất, và mọi giải pháp đều tạo ra hệ quả không lường trước được.

Điều này có hàm ý quan trọng cho vai trò của KTS: Thay vì hiểu KTS như là tác giả của hình thức, người có thẩm quyền quyết định không gian “trông như thế nào”, cần chuyển dịch KTS sang vai trò như là người dàn xếp diễn ngôn (discourse mediator), người có trách nhiệm đưa các tiếng nói khác nhau vào trong quá trình thiết kế, làm rõ những xung đột giá trị, và đề xuất những giải pháp không gian phản ánh sự dàn xếp có ý thức giữa các diễn ngôn, chứ không phải áp đặt một tầm nhìn đơn giản.
Thiết kế không gian sáng tạo bắt rễ từ bản sắc văn hoá địa phương
Các khung lý luận được tổng hợp trong bài viết, từ Lefebvre, Zukin, Rossi, Massey…, là những công cụ tư duy hữu ích. Nhưng chúng không thể áp dụng nguyên xi vào bối cảnh Việt Nam vì chúng được xây dựng trong những điều kiện thể chế và văn hoá rất khác biệt: Quyền sở hữu tư nhân đất đai, xã hội dân sự mạnh, và lịch sử không gian công cộng gắn với truyền thống đô thị châu Âu.

Hà Nội có những đặc điểm đô thị học độc đáo: Hệ thống ngõ hẻm như mạng lưới đan cài của đời sống phi chính thức, truyền thống làng nghề trong lòng phố thị, mối quan hệ giữa không gian tư/công mang tính thương lượng liên tục, di sản kiến trúc đa tầng từ phố cổ đến kiến trúc Pháp thuộc đến khu tập thể thời bao cấp. Những đặc điểm này không phải là “vấn đề cần giải quyết” – chúng là nguồn lực lý luận cho việc thiết kế các không gian CNVH mang bản sắc Hà Nội thực sự.

Kết luận

Ba sự căng thẳng lý luận được phân tích trong bài viết này: Giữa biểu tượng và thẩm thấu, giữa ký ức và tái lập trình, giữa toàn cầu hoá hình thức và bản địa hoá thực hành – cấu thành ba trục tọa độ để định vị bất kỳ dự án không gian CNVH nào. Chúng không cung cấp câu trả lời, mà cung cấp ngôn ngữ để đặt câu hỏi, thứ mà thực hành thiết kế và hoạch định chính sách CNVH tại Hà Nội cần quan tâm.

Kiến trúc của không gian sáng tạo không bao giờ là câu chuyện trung lập về vật liệu, ánh sáng hay công năng. Mỗi quyết định thiết kế, về ranh giới, hình thức, ký ức, khả năng tiếp cận… là một tuyên ngôn: “Thành phố muốn trở thành gì và muốn trở thành điều đó cho ai?” – Chỉ khi nào chúng ta thực sự có ý thức về điều đó, những không gian sáng tạo được xây dựng sẽ có chiều sâu và tính bền vững xã hội, thay vì chỉ là những địa điểm đẹp nhưng trống vắng về mặt văn hoá.

PGS.TS Phạm Quỳnh Phương*
*Khoa Công nghiệp văn hoá và Di sản, Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật,
ĐH Quốc gia Hà Nội
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 02-2026)

Tài liệu tham khảo
1. Landry, C (2000): The creative city: A toolkit for urban innovators – Earthscan;
2. Lefebvre, H (1991): The production of space (D. Nicholson-Smith, Trans.). Blackwell. (Bản gốc tiếng Pháp xuất bản 1974);
3. Massey, D. (1991): A global sense of place. Marxism Today, 38(June), 24–29;
4. Rittel, H. W. J., & Webber, M. M. (1973): Dilemmas in a general theory of planning. Policy Sciences, 4(2), 155–169;
5. Rossi, A. (1982): The architecture of the city (D. Ghirardo & J. Ockman, Trans.). MIT Press. (Bản gốc tiếng Ý xuất bản 1966);
6. Zukin, S. (1982): Loft living: Culture and capital in urban change. Johns Hopkins University Press.